Eta orain...2012ko benetako nobel sariak

Aste honetan zehar, urteroko ohiturari jarraituz, Nobel Fundazioaren sariak izan dira iragarriak kategoria guztietan. Hemen, blog honen gaiak errespetatuz, Fisikakoa eta Kimikakoa laburki komentatuko ditugu orain.
Lehenik Fisikakoa izan zen plazaratua asteartean Serge Haroche frantziarrarentzat eta David J. Wineland estatubatuarrarentzat. Bakoitza bere aldetik lan eginez, gai izan direlako metodo esperimental berriak garatzeko sistema kuantikoen neurketarako eta manipulaziorako. Horren atzean zer dagoen hobeto ulertzeko, utz dezagun Euskadi Irratiko Guillermo Roa zientzia-dibulgatzailea azalpenak ematen zientzia.net-eko artikulu honetan; erraza ez delako, bestela, Schrödingerren katuaren paradoxa kuantikoak dituen inplikazioez jabetzea. Hona hemen, bestalde, Nobel web orritik ematen dizkiguten argitasunak.
Asteazkenean Kimikakoa izan zen iragarria Robert J. Lefkowitz eta Brian K. Kobilka ikerlarientzat, biak estatubatuarrak, G proteinei akoplatutako errezeptoreen estudioagatik.  Ikerlari horiek izan baitira zelulek zer nolako mekanismoak erabiltzen dituzten mintz plasmatikoan zehar ingurunetik iristen zaizkien seinaleak eta estimuluak detektazeko. Errezeptore horiek dira ere, hormona eta neurotransmisore askoren hartzaileak, esate baterako dopamina, serotonina eta adrenalinarenak, eta argiaren, zaporeen edo usainen detektore moduan funtzionatzen dute ere; hau da, gure sentikortasunaren arduradunak dira. Gorputzaren prozesu fisiologiko asko beraien menpekoak direla esan daiteke eta botika guztien ia erdiak (beta-blokeanteak, antihistaminikoak...) errezeptore horien bitartez  eragiten diote gorputzari. Hala eta guztiz ere deskubritzeke zeuden orain dela gutxi arte. Beraz, garbi dago zer nolako garrantzia duten gorputzaren funtzionamendurako aurkitu berri diren errezeptore horiek.
Honek guztiak frogatzen du berriro, beste sarrera honetan esaten nuenez, gure gorputza kimikan oinarritzen dela sentsazioak transmititzeko eta inguruarekiko komunikazioa ziurtatzeko. Hemen doakizu saria merezi izan duen aurkikuntza honi buruz Nobel web orrian aurki daitezkeen azalpenak.

2012ko "Ig Nobel" sariak

Joan den ostegunean, hilaren 20an, aurtengo Ig Nobel sariak banatu zituzten. Honekin, dagoeneko, 22. ediziora iritsi dira zientzia xelebrea edota barregarria saritzen eta gogora ekartzen diguten sari horiek. Iazko beste sarrera honetan azaldu genituen sari bitxi horien nondik norakoak; beraz, ez dut orain errepikatuko han esandakoa, bakarrik gogorarazi Annals of Improbable Research aldizkariak antolatzen duela zeremonia, eta aldizkari honen ale digitalak, 1995tik bi hilez behin ateratakoak, zein eguneroko berriak eta ekarpenak http://www.improbable.com/ web orrian eskura dituzula.Beraiek esaten dutenez "Research that makes people LAUGH and then THINK" dute helburu nagusia.
Laburbilduz zein izan diren aurtengo saridunak, hona hemen banatutako hamar sarien ikerketa-arloa eta edukia:
KIMIKA: Suediako Johan Pettersson-i aurkitzeagatik zergatik Anderslöv hiriko biztanle batzuei berdetu egiten zitzaien ilea. Esan dezagun arrazoia tutuerietako kobrean zegoela goizeko dutxa hartzean  erabiltzen zuten ur beroa zela medio, hemen irakur dezakegunez.
FISIKA: Ile-kontuekin jarraituz, lau amerikarri eman diete ile-mototsa baten forman eta mugimenduan eragiten duten indarren-balantzeak aztertzeagatik.
AKUSTIKA: Japoniar bikote bati makina bat diseinatzeagatik zeinaren efektua pertsonen hitz egiteko gaitasuna oztopatzea den beren abotsa entzuten dutenean atzerapen txiki batekin.
ISURIGAIEN DINAMIKA: Rouslan Krechetnikov eta Hans Mayer-ri ikertzegatik zer gertatzen den pertsona bat ibiltzen ari denean kafe katilu bat eskutan daramala.
NEUROZIENTZIA:  Amerikar batzuei frogatzegatik tresna konplikatu batzuekin eta estadistika sinpleekin posible dela garun-aktibitatea detektatzea, baita hildako izokinen garunetan ere.
MEDIKUNTZA: Bi frantziarri kolonoskopiak egiten dituzten medikuei aholkuak emateagaitik jakin dezaten nola minimizatu beraien pazienteen lehertzeko arriskua.
ANATOMIA:  Frans de Waal eta Jennifer Pokorny-ri aurkitzeagatik txinpantzeak gai direla elkarri identifikatzeko beren ipurdien argazkiak ikusiz bakarrik.
PSIKOLOGIA: Lau ikerlariri frogatzegatik ezker aldera makurtuta begiratuz gero Eiffel dorrea txikiagoa dela irudituko zaigula.
BAKEA: Errusiako enpresa bati diamanteak lortzegatik armen munizio zaharra erabiliz. Horrelako zerbait, hildakoen errautsak erabiliz hain zuzen ere,  posible zela aztertu genuen beste sarrera honetan.
LITERATURA: EEBB-etako Kontabilitate Orokorraren Bulegoari txostenei buruzko txosten bat argitaratzeagatik non  aholkatzen den txostenen txostenen txostena prestatzea.
Zerrenda osoa jatorrizko bertsioan, eta aurreko urteotakoa ere, hemen daukazu.
Bukatzeko sari-banaketaren zeremonia osoaren bideoa jarriko dugu pazientzia duenarentzat, azken finean Oscar famatuen zeremoniaren antzeko zerbait dela esan baitaiteke  muntatzen duten parafernaliagatik eta irauten duenagatik.

 

Roald Hoffmann (kimikaria eta poeta) Bilbon

Bihar, hilak 12 asteartea, Bilboko Alhondigan eta "Yes Future" programazioaren barruan Roald Hoffmann Nobel saridunak hitzaldi bat emango du izenburu honekin: "Kimikaren funtsezko tentsioak: Zientziaren hiru perspektiba Kulturan".  Hona hemen DIPC-tik hitzaldirako jasotako konbidapenaren nondik-norakoak. Ez dugu ahaztu behar zientzialari honek zientzia, literatura (poesia eta antzerkia) eta filosofia uztartzen dituela bere eginkizunetan. Haren hitzetan zientzia eta poesia aldi berean egiteak ez du inolako sekreturik, "biak sortzen baitira unibertsoa ulertzeko ahaleginetik, ikasi dudana irakasteko dudan maitasun pertsonaletik eta hizkuntzarekiko grinatik". Horixe azaltzen du "Catalista" izeneko bere poema-liburuan.
1981ko kimikako Nobel saria jaso zuen erreakzio-mekanismoen estudioan egin zituen ekarpenengatik, berauetan parte hartzen duten lotura kimikoen orbital molekularretan simetriak duen garrantzia azpimarratuz. Simetriak beraz, artean bezala zientzian ere, jokatzen duen lehen mailako papera nabarmenduz. Horregatik, bihar seguruena, kimikaren ikuspegi artistikoa edota kulturarekin  duen harreman hestua hulbilduko digu bere hitzetan.
Bilboko Alhondigara bertaratzeko arazoak izango ditugunentzat aukera izango dugu hemen streaming bitartez zuzenean hitzaldia jarraitzeko parada.
Bukatzeko zientzia dibulgatzeko Hoffmannek duen zaletasuna ere espreski aipatzeak merezi du. Horren froga bere weborrian agertzen da, kulturarekiko eta literaturarekiko duen grinarekin batera.
Bera izan da, adibidez, "Entertaining Science" izeneko programaren sortzailea New Yorkeko lokal batean gure artean ere pixkanaka zabalduz doazen kafe zientifikoen moda bultzatuz. Eta baita ere berari zor diogu The World of Chemistry bideoen bilduma, non 26 kapitulutan kimikaren eduki nagusiak eta zer nolako eragina duten gure gizartean eta bizimoduan ikus daitezkeen. Nahiago dut hemen horietako bat ez txertatzea copyright edo baimen-arazoak ez izateko, baina sartzen bazara azken esteka horretan ikus ditzakezu.

Premios Ig Nobel: Cachondeo científico

Antes de que acabe octubre, y aprovechando que la última entrada se centraba en los Nobel, merece la pena mencionar que en este mes (aunque esta última edición tuvo lugar el 29 de setiembre), y desde 1991, también se adjudican los llamados Premios Ig Nobel, una especie de parodia de los serios y auténticos Premios Nobel. Ya el nombre es un juego de palabras entre “ignoble” (=vil, innoble en inglés) y “Nobel”. Se suelen entregar en la Universidad de Harvard unos días antes de los auténticos y se dan hasta en diez categorías diferentes. Recordemos que los Nobel se conceden solo en seis ámbitos: Química, Física, Medicina, Literatura, Paz y Economía.

Algunos de los trabajos premiados este año han sido, a modo de ejemplo:
• Química: a un grupo de científicos japoneses por determinar la intensidad ideal del wasabi en forma de aerosol (wasabi:condimento muy picante típico de la comida japonesa) para despertar a las personas en caso de incendio u otra emergencia, y por aplicar esta información al diseño de una alarma por wasabi.
• Física: por determinar por qué los lanzadores de disco se marean mientras que los de martillo no lo hacen.
• Biología: por descubrir que cierto tipo de escarabajo se aparea con cierto tipo de botella de cerveza australiana.
• Medicina: por demostrar que las personas toman mejores decisiones acerca de algunas cosas –pero peores acerca de otras— cuando tienen una necesidad perentoria de orinar.
Y solo por citar tres ejemplos de los del año pasado con cierta enjundia cachonda:
• Ingeniería: por perfeccionar un método para recoger mocos de las ballenas mediante un helicóptero de radio control.
• Física: por demostrar que la gente se cae menos si en el invierno la gente anda con los calcetines por fuera de los zapatos por caminos congelados.
• Biología: por documentar científicamente la felación en los murciélagos de la fruta.
Pero curiosamente, y para demostrar que los premiados no tienen por qué ser científicos del tres al cuatro, baste decir que el ganador del Ig Nobel de Física en el 2000, Andréy Gueim, por un trabajo en el que consiguió hacer levitar una rana con imanes, fue diez años más tarde, en el 2010, premio Nobel también en Física por sus trabajos sobre el grafeno.
Aquí tienes el enlace a la web oficial de los Ig Nobel para poder consultar el archivo histórico de premiados.

2011ko Nobel sariak (Fisika eta Kimika)

FISIKA: UNIBERTSOAREN HEDAPEN AZELERATUA                    KIMIKA: KUASIKRISTALAK

Aldarrikatu zirenetik astebete pasa bada ere, komenta ditzagun modu laburrean aurtengo Nobel sarien nondik norakoak.

Lehendabizi Fisikakoa izan zen iragarria. Irabazleak Saul Perlmutter, Brian P. Schmidt eta Adam G. Riess, hirurok amerikarrak eta nahiko gazteak ohi denerako. Urrutiko supernobak aztertuz Unibertsoaren hedapen azeleratuaren aurkikuntzagatik izan dira sarituak. Horren guztiaren justifikazioa Unibertsoa ia bere osotasunean betetzen duen materia eta energia ilunarekin erlazionatzen da, gaur egun oraindik zer  den ondo jakiten ez dena.

Hona hemen dibulgaziozko bideo bat kontzeptu "ilun" horiek pixka bat argitzeko:

 Hurrengo egunean, hilaren bostean, Dan Shechtman israeldarrari eman zioten Kimikakoa kuasikristalen aurkikuntzagatik. Egoera solidoa azaltzeko kristal-sarearen eredu ezaguna dugu, zeinaren arabera kristalak sortzen baitira oinarrizko unitatea behin eta berriro errepikatuz ordena geometriko eta simetriko perfektu bati jarraituz, eta ikuspegi hori aldarazi egin zuen aurkikuntza horrek. 1982. urtean  mikroskopio elektronikoaren bidez ikusi ahal izan zuen solidoen egituratze berri hori, non ez diren errepikatzen periodikoki unitate berdinak, baizik eta, dekorazio arabiarrean tipikoak diren mosaikoen modura, kristalen ordena lortzen da barne-periodizitaterik gabe (Ikus sarrera honen hasierako irudia eskuinean: Roger Penrose-ren mosaiko baten adibidea, bitxikeri matematikoa zena benetako solidoetan, kuasikristaletan, aurkitua).

Kuasikristalak nahiko arruntak dira zenbait aleaziotan eta bereziki gogorrak izaten dira baina eroale onak izan gabe, deformazioaren aurkako erresistentzia handia agertzen dute gainera, eta horregatik, babes-estaldurak egiteko erabiltzen hasiak dira.

Bideo honetan Poliakoff jaunak, Taula Periodikoaren bideoen egilea alegia, Nobel saridun honen azalpenak ematen dizkigu ingelesez: